هواشناسی روانسر

پله چیست

صابر محمدی( رئیس اداره هواشناسی روانسر)

حداقل رطوبت مورد نیاز برای سبز شدن بذر گندم، در اصطلاح عامیانه به پله یا همان بارش موثرمعروف است. و از آن جایکه سبز شدن بذر گندم به عوامل مختلفی از جمله دما،رطوبت،جنس خاک و... بستگی دارد فلذا ارائه یک تعریف جامع و کامل در رابطه با بارش موثر  (پله) نیز دشوار می باشد. طبق یک بررسی انجام گرفته  در استان فارس مقدار بارش مورد نیاز برای جوانه زدن بذر گندم در خاک لوم شنی 8 میلیمتر، در خاک لومی 12 میلیمتر و در خاک لوم رسی 13 میلیمتر محاسبه شده است.                                                                                                              

 اما از نظر هواشناسی مقدار بارش مورد نیاز برای پله چند میلیمتر است و اصولا از نظر زمانی بهترین زمان وقوع پله چه موقعی از سال است واینکه اصلا اهمیت پله در چیست؟                                              

بر اساس آمار موجود در ایستگاه هواشناسی روانسر احتمال وقوع بارشهای پاییزه از نیمه دوم مهر ماه شروع میشود اما در واقع بیشتر این بارشها پراکنده بوده و سهم ناچیزی از کل بارشهای پاییزه را به خود اختصاص میدهد . میانگین بلند مدت بارش مهر ماه روانسر 10.9 میلیمتر می باشد اما در آبان ماه و بخصوص در نیمه اول این ماه،جبهه های جوی فعال شده و معمولا بارش های خوب و قابل ملاحظه ای برای منطقه ما به همراه دارد(بارش نرمال ماه آبان 63.6 میلیمتر است) بنحویکه در این ماه گندم پس از دریافت رطوبت مورد نیاز، مراحل جوانه زدن، سبز شدن، سه برگی و حتی پنجه زنی را نیز طی میکند و پس از طی مراحل فوق  بتدریج خود را برای مقاوم شدن در برابر سرمای زمستان آماده میکند.به استناد به آمار و اطلاعات موجود در ایستگاههای هواشناسی، میتوان دریافت که ماه آبان در اثر رفتار طبیعی جو، از نظر توزیع بارش از اهمیت بالایی برخور داراست زیرا طبق بررسی های انجام گرفته، بهترین زمان  پنجه زنی گندم ( که خود یکی از فاکتور تعیین عملکرد گیاه است)، دمای پایین و طول روز کوتاه است که در صورت وجود بارش مناسب در آبان ماه این مرحله بخوبی سپری میشود و از طرفی دیگر پنجه زنی کامل، قبل از فرا رسیدن سرما، باعث مقاوم شدن گیاه در برابر سرما میشود.حال اگر بارش آبان ماه به موقع و به میزان کافی نباشد. مراحل رشد و فنولوژی گندم به تاخیر می افتد و در صورتیکه پنجه زنی گیاه در فصل بهار صورت گیرد پنجه ممکن است که ضعیف بوده و یا پنجه به اندازه کافی تولید نشود و از طرفی دیگر مراحل حساس زایشی با دمای بالا برخورد نماید که در این صورت عارضه باد زدگی گندم دور از انتظار نخواهد بود دقیقا شبیه آنچه که در سال زراعی 90-89 اتفاق افتاد یعنی بارش موثر یا همان پله در تاریخ 20 آذر رخ داد که نسبت به حالت نرمال،با تاخیر زیادی اتفاق افتاده است..                                                                                            

تعریف پله از نظر هواشناسی

بطور کلی از نظر هواشناسی، تراکم حداقل 20 میلیمتر بارش در حداکثر 10 روز، میزان بارش مورد نیاز جهت اعلام بارش موثر (پله) است. به نظر اینجانب این تعریف در ماه مهر تعریف مناسبی از ( پله ) نمی تواند باشد چون بعلت بالا بودن دما، بطور طبیعی عامل تبخیر نیز بالاست لذا این تعریف، برای ماه مهر مناسب به نظر نمیرسد. اما برای ماه آبان تا حدود زیادی، مناسب است.                                                                                                                     

تعریف پله از نظر کشاورزان

به نظر میرسد تعریف هواشناسی از پله به هیچ عنوان مورد قبول کشاورزان و عامه مردم نمی باشد زیرا بیشتر کشاورزان بسته به نوع منطقه، در صورت احراز یکی از شرایط  زیر، وقوع پله یا بارش موثر را اعلام میکنند:                            

1) اگر بعد از بارش، یک بیل کامل خاک از مزرعه برداشته شود و خاک خشک همراه آن نباشد.                            

   2) در صورت شخم زمین با گاو آهن، خاک برگردانده شده خاک خشک نباشد.                                                 

3) در اراضی زراعی و پس چر مزارع(جار)، بارش بقدری باشد که آب به میزان کافی به خاک نفوذ کرده و در قسمتهایی از این اراضی نیز آب تجمع یافته باشد.

از تعاریف مختلف کشاورزان در مورد وقوع پله چنین استنباط میشود که عمق نفوذ آب به داخل خاک در اثر بارش بایستی حدودا 30 سانتیمتر باشد که قطعا برای تحقق آن، بارشی بیش از 30 میلیمتر موردنیاز است که با تعریف هواشناسی در مورد وقوع پله تفاوت زیادی دارد.                                                                                          

وضعیت بارش روانسر

بر اساس آمار 23 ساله اداره هواشناسی روانسر میانگین بارش این ایستگاه 520 میلیمتر است معمولا 28 درصد بارشها در فصل پاییز٬ 46 درصد درفصل زمستان ٬ 25 در صد در بهار وکمتر از 1درصد در فصل تابستان اتفاق می افتد بارشهای موثر معمولا از نیمه اول آبان شروع ودر بیشتر موارد تا نیمه اول اردیبهشت ادامه دارد پربارانترین وکم باران ترین ماه سال به ترتیب بهمن و مرداد میباشد. حداکثر بارش 24 ساعته 83.8 میلیمتر و                                             میانگین تعداد روزهای همراه با بارش در روانسر 76 روز می باشد.کمترین بارش دوره  در سال زراعی( 87-86) با 197.9  میلیمتر وبیشترین بارش دوره با 800.6 میلیمتر در سال زراعی(74-73) بوقوع پیوسته است.                                   

بررسی زمان وقوع پله در روانسر

اما طبق تعرف هواشناسی از پله (تراکم 20 میلیمتر در 10 روز) تاریخ وقوع آن در ایستگاه روانسر از سال 1367 تا  سال زراعی جاری به شرح جدول زیر است:                                                                          

با ملاحظه  جدول فوق میتوان در یافت که 50 درصد بارش های موثر (پله) در ایستگاه روانسر، تا 14 آبان بوقوع پیوسته است. به عبارتی دیگر عدد میانه تاریخ وقوع پله در ایستگاه روانسر 14 آبان میباشد نکته قابل توجه این که از سال 1367 تا سال 1376 هر سه سال یکبار بارش موثر در مهر ماه اتفاق افتاده واز سال 1376 ببعد بارش موثری در مهر ماه به ثبت نرسیده است . زودترین وقوع بارش موثر یا همان پله در روانسر در تاریخ 11 مهر ماه و در سال 1370 و دیر ترین آن در سال 1389 و در تاریخ 21 آذر ماه بوده است که در آن سال (سال زراعی90-89) بعلت تاخیر طولانی درشروع بارش های پاییزه٬ کشت گندم با تاخیر فراوان صورت گرفت هرچند درفصل بهار بارشهای مناسبی را به همراه داشت اما بعلت کشت دیر هنگام٬ مراحل زایشی با دمای بالا برخورد نمود که نهابتا عارضه بادزدگی و کاهش چشمگیر عملکرد را بهمراه داشت.                                                                                                                                  

نتیجه

کشت گندم در تأمین نیاز غذایی کشور از اهمیت بسزایی برخوردار است. گندم در دنیای امروز نه تنها یک ماده غذایی اساسی و مهم به شمار می رود بلکه از لحاظ سیاسی نیز از اهمیتی هم پایه نفت و برتر از آن برخوردار است یعنی در واقع سلاح گندم از سلاح نظامی قدرتمندتر است. اهمیت گندم به لحاظ استراتژیک بودن آن در سقوط بعضی از دولتها ی جهان کاملاً مشخص است. ثابت شده است که روند کاشت و عنلکرد این محصول استراتژیک به مقدار بارندگی سالانه و توزیع بارش ماهانه در طول دوره رشد بستگی دارد.                                                                          

با توجه به کمبود مقادیر بارش در کشور ایران، بارندگی نیز نقش مهمی در کشت دیم دارد و دیم کاری نیز از سابقه طولانی برخوردار است.مقادیر بارش نسبت به سایر عناصر و عوامل اقلیمی بیشترین تأثیر را در تولیدات کشاورزی دارد دارد.از این روی، آگاهی از ویژگی های توزیع بارش در طول دوره رشد و نیز اطلاع از مقدار بارش سالانه برای مطالعه این محصول ضرورت دارد. نهایتا برای بدست آوردن  بهترین عملکرد با کمترین هزینه  و صرفه جویی در منابع آبی (بخصوص در کشت های آبی)،برداشت به موقع  محصولات تابستانه مثل ذرت ،گوجه فرنگی و... و تعیین بهترین تاریخ کاشت در پاییز، اطلاع دقیق از زمان وقوع پله ضروری به نظر میرسد. هرچند مرکز پیش بینی  هواشناسی با صدور پیش بینی های فصلی، پیش آگاهی خوبی در اختیار کشاورزان قرار می دهد اما بطور دقیق تر حدودا یک هفته و نهایتا تا 10 روز   قبل از وقوع پله، آنرا پیش بینی میکنند.