اثرات باد
1) فرسایش خاک:عوامل متفاوتی میتوانند میزان فرسایش خاک را تحت تاثیر قرار دهند که شدت و مدت وزش باد یکی از عوامل موثر در فرسایش بادی است درمحل جابجاشدن خاک ریشه گیاهان از خاک بیرون وباعث بوجود آمدن خسارت ویا تلف شدن گیاهان میشود و در محلی که خاک در تجمع پیدا میکند پوشش گیاهی از بین میرود 2 ) انتقال گرما در طول رو: اکثر بادهایی که در اراضی دیم ایران در حرکت هستند به دلیل اینکه از بیابانهای گرم وخشک عبور میکنند باد های گرم وداغ بوده که حرارت محیط رابه 25 تا 46 درجه سانتیگراد افزایش میدهندورطوبت نسبی محیط راتا مرز 5الی 10 درصد کاهش میدهندکه این افزایش دما در تحمل خشکی گیاه خلل ایجاد کرده ، تلفات آب را افزایش وعملکرد راشدیدا کاهش میدهد ، در مواردی وزش باد از سمت دریا به خشکی،از سمت کوهها به دشتها واز سمت جنگلها به اراضی کشاورزی دارای مزایایی بوده یعنی رطوبت وهوای خنک به بیابانهای گرم وخشک منتقل شده باعث خنک شدن بوته، کاهش تعرق وافزایش مقدار شبنم میگردد .3)اثرات فیزیکی ومکانیکی باد: درمناطق بادخیز ریزش گندم وجو دیم افزایش میابد وحتی ریزش برگ حبوبات در اثر وزش باد زیاد است بیرون ماندن ریشه از خاک در اثر باد جزء صدمات مکانیکی است 4 ) اثرات فیزیولوژیک باد: از اثرات فیزیولوژیک باد میتوان به افزایش شدید تعرق یعنی تحت تاثیر قرار دادن تمام فرایندهای درونی گیاه اشاره کرد. در اثر باد شدت تعرق زیاد میشود وتا حد ی روزنه بسته میشود واین یعنی کاهش فتوسنتز چون گاز کربنیک کمتر وارد میشود هر چقدر باد خنک تر باشد اثر آن در افزایش فتوسنتز بیشتر است واگر گرم باشد اثر آن در کاهش فتوسنتز بیشتر است.باد میتواند به گرده افشانی کمک کند گیاهان آنموفیل گلهای خوش رنگ ندارند که حشرات جذب آنها شود بنابراین بوسیله باد تلقیح میشوند مثل ذرت.وزش باد در زمان گلدهی بخصوص اگر گرم وخشک باشد باعث پوک شدن وعدم دانه بندی گیاه می شود. دانه گرده وقتی روی کلاله می نشیند، زمانی میتواند خود را به تخمدان برساند که بوسیله ماده چسبناکی جذب شود ودر این زمان بادهای گرم وخشک سطح کلاله را خشک میکنند ودانه گرده نمیتواند وارد تخمدان شود . زمانی که گندم به مرحله دانه بندی میرسد وزش باد خصوصا بادهای گرم مانع از تشکیل دانه میشود و اگر دانه تشکیل شده باشد مانع از انتقال مواد غذایی به آن میشود که دانه گندم لاغر وچروکیده میشود که بهترین راه مبارزه با آن یکی آبیاری بلافاصله بعد از بعد از باد است ودیگری کاشت درخت بعنوان باد شکن است. درختان بادشکن(درختان بادشکن باید ارتفاع بیش از 3متر داشته باشد) تا 9برابر طول خودشان را در اطراف از انتشار قارچها وخطر باد محافظت میکند کاشت گز درمناطق خشک وکم آب وچنار درمناطق پرآب بعنوان باد شکن توصیه میشود. از دیگر اثرات باد وادار کردن گیاه به خواب اجباری است یعنی فعالیت بسیاری از آنزیمها را مختل میکند معمولا در اثربادهای گرم وخشک رنگ گیاه تیره میشود(سبز تیره).به طور کلی بادها میتوانند عامل انتقال امراض،آفات،بذور علفهای هرز وغیره شوند. در شرایط دیم بادهای گرم دو اثر مشخص وشناخته شده روی محصولات دارد یکی باد زدگی وسفید شدن خوشه ها ودر نتیجه عدم دانه بندی ولاغر شدن دانه (در صورتیکه وزش باد بعد از خوشه دهی باشد).واز طرفی خوشه ها سبز خشک میشوند که کشاورزان سر سفید شدن میگویند .تاثیر دیگر باد از بین بردن زنگ زرد غلات است یعنی اسپور قارچ در اثر باد از بین میرود که یک حسن است با بررسی های انجام گرفته درآمار موجود درایستگاه روانسر یکی از بادهای غالب دربعضی ازفصول سال باد شمال شرقی است که در اصطلاح عامیانه به آن باد« زلان» می گویند جهت وزش این باد شمال شرقی است و معمولا سرعت وزش آن نیز ورطوبت نسبی میباشد . یعنی به محض وزش باد زلان دما افزایش یافته ورطوبت نسبی بطور قابل ملاحظه ای کاهش میابد به نحوی که روزهایی که این باد درروانسر وجود دارد دمای ایستگاه روانسر از ایستگاههای مجاور بیشتر میباشد. در این ایستگاه این افزایش دما فقط مخصوص باد زلان(شمال شرقی)نیست بلکه با انحراف جریان باد از شمال غربی به سمت شمال نیزاین افزایش دما فورا اتفاق می افتد.درطول جریان وزش این باد تغییرات دما ورطوبت خیلی ناچیز بوده ودر اکثر موارد ثابت می باشد نکته قابل ملاحظه دیگر اینکه با بررسی گلبادهای این ایستگاه به وضوح دیده میشودکه بیشترین سرعت ثبت شده متعلق به این باد است به نحوی که بیشترین سرعت ثبت شده درجهت 30 درجه وبا سرعت 25 متر بر ثانیه میباشد. بررسی گلبادهای بلند مدت این ایستگاه نشان میدهد که باد غالب بلند مدت در فصل دی ماه ،باد زلان میباشد . در فصل آبان ماه دومین باد غالب را باد زلان به خود اختصاص داده است کمترین وزش باد زلان در آمار بلند مدت در ماه فروردین مشاهده میشود. ازنظر طول مدت وزش ، با بررسی های انجام گرفته، این باد حداقل 1روز وحداکثر تا 1هفته نیز جریان دارد با توجه به نمودار بلند مدت گلباد دراین ایستگاه در حالت کلی اولین باد غلب ایستگاه شمال غربی به میزان 13 درصد ،دومین باد غالب غربی وحدودا 9درصد وسومین باد غالب باد زلان که تقریبا 7درصدکل بادها میباشد همانطورکه اشاره شد این باد،باد خشکی است ورطوبت رابطور قابل ملاحظه ای کاهش می دهد
بررسي ایام وزش باد زلان در شهرستان روانسر درسال زراعي 89-90
با بررسی آمار به ثبت رسیده در ایستگاه روانسر مشاهده میشود که در ماه فروردین سال جاری جهت باد غالب شمال غربی بوده ووزش باد زلان در این ماه به ثبت نرسیده است.در ماه اردیبهشت به مدت دو روز (روزهای 21و 27) وزش باد زلان به ثبت رسیده است.در ماه خرداد شرایط وزش باد تقریبا مشابه اردیبهشت بوده وبه مدت دوروز (وهرروز به مدت تقریبا 10 ساعت) باد محلی موسوم به زلان وزش داشته است.شرایط در خردادماه کمی متفاوت بوده وتداوم وزش باد زلان بیشتر از ماههای فروردین واردیبهشت بوده وحدودا به مدت 4 روز وزش باد زلان گزارش گردیده است.طبق دیده بانی های انجام گرفته روی گندم رقم پیشتاز در مزرعه مورد مطالعه مراحل گرده افشانی ودانه بندی گندم از تاریخ 7/3/1390 لغایت 22/3/1390 بوده(حساس ترین مراحل فنولوژی گندم به وزش باد زلان) که با عنایت به مراتب فوق وتطبیق آن با ایام وزش باد زلان میتوان چنین استنباط کرد که مراحل حساس رشد گندم در مزرعه مورد مطالعه با وزش باد زلان برخورد ننموده وازاین جهت خسارتی متوجه گندم نگردیده است.اما در تير ماه به مدت چهار روز متوالي وزش باد زلان راداشته ايم اما با توجه به اينكه گندم در مدت مذكور مرحله دانه بندي را به اتمام رسانده است خسارات وارده به گندم در اين مرحله توسط باد محلي موسوم به زلان خيلي چشمگير نمي باشد.
باد زدگي
همانطور كه مي دانيم در موقع رسيدن دانه مواد غذاي از برگ ها ،خصوصا برگ هاي بالاي بوته به سمت سنبل در جريان هستند ؛ حامل اين مواد مقدار زيادي آب است كه از طريق ريشه به همراه مقاديري مواد خام جهت پروردن به برگ ها آورده شده است؛ حال چنانچه در موقع رسيدن دانه ( به خصوص حالت شيري و خميري ) جريان آب قطع يا كند شود ، دانه بصورت چروكيده و كوچك فرم خواهد شد . يكي از عواملي كه موجب عدم تعادل جذب و دفع آب مي شود ، وزيدن بادهاي گرم و خشك به هنگام دانه بستن است . بادهاي گرم و خشك موجب تبخير آب سطح زمين و افزايش تعريق گياه بيش از مقدار جذب آب مي شود ؛اين حالت به بادزدگي موسوم است كه در برخي مواقع موجب مرگ گياه ميشود . ( شدت كم بادزدگي باعث چروكيدگي و كوچك شدن دانه مي گردد.) براي جلوگيري از بادزدگي استفاده از ارقام مقاوم به خشكي و نيز آبياري به هنگام بادزدگي تا حدودي از صدمات وارده جلوگيري مي كنددر ادمه پس از بررسي شرايط آب وهوايي بر روي محصول گندم رقم پيشتاز خسارت باد زدگي در سال زراعي جاري را بيشتر بررسي خواهيم نمود
بررسي شرايط آب وهوايي در مراحل مختلف رشد گندم پيشتاز
مرحله كاشت تا سبز شدن:
دانه گندم،پس از جذب آب به میزان 35 تا50 درصد وزن خشک خود،و به شرط فراهم بودن سایر شرایط از نظر درجه حرارت و تهویه مناسب جوانه می زند. در مورد جوانه زدن نظریات گوناگونی وجود دارد ولی بطور كلي ميتوان اعلام نمود که: درجه حرارت 4 و25 درجه سانتی گراد بترتیب به عنوان حداقل و حداکثر و دمای 10 تا 20 درجه سانتی گراد به عنوان حرارت مطلوب برای این مرحله می باشد. علاوه بر درجه حرارت به عنوان عامل مهم، درجه حرارت خاک و رطوبت خاک روشنایی و واحدهای حرارتی نیز بر این مرحله تاثیر گذار هستند جمع واحدهاي حرارتي مورد نياز اين مرحله 150 درجه- روز ميباشد
درمزرعه مورد مطالعه در شهرستان روانسر درتاريخ 02/12/2010(11 آذرماه) گندم آبي رقم پيشتاز كشت گرديده است وبا آبياري مزرعه در تاريخ يازدهم ماه دسامبر مرحله سبز شدن از روز 22 اين ماه آغاز گرديده وتا پايان اين ماه مرحله جديدي گزارش نگرديده است حداقل وحداكثر دما طي مرحله سبز شدن به ترتيب 04.8- و13.8 درجه سانتيگراد وميانگين دما 05.2 درجه بوده است مزرعه از نظر سبز شدن غير يكنواخت بوده وبعلت تاخير دركشت شرايط دمايي براي اين مرحله مناسب نبوده است ومجموع واحدهاي حرارتي طي مدت سبز شدن 110 درجه- روز بوده است.
مرحله ظهور سه برگي و پنجه زني:
درجه حرارت و رطوبت هوا و خاک و نور عوامل کلیماتولوژی تعیین کننده فعل و انفعالات مرحله پنجه زدن می باشند. شرایط مناسب برای پنجه زدن عبارتند از: 1-درجه حرارت هوا و خاک بین 12-14 درجه سانتی گراد ودماي مطلوب 16 درجه سانتيگراد است2- روشنایی کافی یعنی روزهای با آسمان صاف.
بعد از سبز شدن محصول بعلت شرايط نامناسب دمايي مرحله ظهور سه برگي در چهارده ماه فوريه آغاز گرديد ودر روز ششم ماه مارس به اتمام رسيد مرحله پنجه زني گندم در روز14 ماه مارس شروع ودر روز 31 مارس خاتمه يافت حداقل مطلق دما وحداكثر مطلق دما در اين مرحله از رشد گندم به ترتيب 11.2- و15.2 درجه وميانگين دما 9.1 درجه سانيگراد بوده است وميانگين ساعات آفتابي 5.3 ساعت در روز بوده است گندم در اين مرحله از رشد بعلت تاخير دركشت هم از نظر دمايي وهماز نظر روشنايي بعلت بارش وابرناكي دروضعيت مناسبي نبوده وبه نظر ميرسد گره پنجه در وضعیت مطلوبی تشکیل نشده است. مجموع واحدهاي حرارتي دريافتي از مرحله سبز شدن تا پنجه دهي 441.6 درجه - روزبوده است.
اگر در طي فصل پائيز پنجه خيلي كمي تشكيل شود ممكن است در فصل بهار پنجه هاي اضافي بوجود مي آيد كه اين پنجه ها كارايي خيلي كمتر نسبت به پنجه هاي تشكيل شده در پائيز دارند.پنجه ها هر چه دير تر و نزديك به بهار تشكيل شوند خوشه هاي كوچك توليد مي كنند و شاخص برداشت كمتري دارنددر بذر كاري دير هنگام نيز گندم فرصت كمي براي تشكيل پنجه دارد و در نتيجه با كاهش تعداد خوشه در واحد سطح عملكرد دانه گندم نيز تنزل مي يابد.
مرحله ساقه دهی:
در اين مرحله از نمو گندم دماى 4درجه سانتيگراد به عنوان حداقل و 14تا 16درجه سانتيگراد به عنوان حرارت مطلوب وحداكثر 20 درجه سانتيگراد است. از ديگر پارامترهاى هواشناسى كشاورزى كه بر روى اين مرحله تأثير گذار است نور مى باشد. نور بر روى مقاومت ساقه در مقابل خوابيدگى تأثير زيادى دارد. طول زمان اين مرحله محدود است وحدودا 14 روز ساقه دهي انجام ميشود غلات پاييزه براي اين كه از مرحله پنجه زني وارد مرحله ساقه رفتن شوند بايد ورناليزه شوند.يعني بايد يك دوره سرمايي ببينند.
در مزرعه مورد مطالعه در روز چهارم ماه آوريل گندم وارد مرحله ساقه دهي شده ودر روز بيستم آوريل اين مرحله را به پايان رسانده وطول اين مرحله 16 روز گزارش گرديده است.
حداقل مطلق, حداكثر مطلق وميانگين دما باي اين مرحله از رشد به ترتيب, 0.4- و 25.2 و12.2 درجه سانتيگراد بوده است. ميانگين ساعات آفتابي 07.4 ساعت بوده است.از نظر نوروروشنايي شرايط مزرعه مساعد بوده وازنظر دمايي نيز وضعيت نسبتا مناسبي داشته است.
خوشه دهی:
در آخر مرحله رشد ساقه خوشه ها از غلاف آخرين برگ بيرون مي آيند و مرحله به خوشه رفتن آغاز مى شود . در طى اين مرحله ميانگين درجه حرارت روزانه بين 20تا 22درجه سانتيگراد ، نور شديد و رطوبت كافى در خاك مساعد ترين شرايط جوى براى رشد و نمو بوته ها مى باشند.
مرحله خوشه دهي در تاريخ 14 ماه مي آغاز ودر روز 24 مي به پايان رسيده است.حداكثر مطلق دما 28.0 درجه , حداقل مطلق 06.2 درجه وميانگين دما در اين مرحله از رشد 17.2 درجه سانتيگرادبوده است.ميانگين ساعات آفتابي 08.3 ساعت در روز بوده است.
مجموع واحدهاي حرارتي دريافتي از پنجه زني تا سنبل دهي 817.9 درجه-روز بوده است. از نظر شرايط آب وهوايي محصول گندم در اين مرحله در شرايط كاملا مساعدي بوده است.
گلدهی:
گلها در دماى بين 13تا 26درجه سانتيگراد باز مى شوند؛ و گلدهى معمولا" در دماى پائين تر از 13درجه سانتيگراد متوقف مى گردد. در زمان گرده افشانى دماى بالا ممكن است باعث عقيمى گلها بشود. دماى مطلوب براى تلقيح بين 18تا 24درجه سانتيگراد است. حداقل حرارت براى انجام گرده افشانى 10و حداكثر 32درجه سانتيگراد گزارش شده است. رطوبت نسبی زیر 30 درصد ووزش بادهاي گرم وخشك براي اين مرحله مضر است.از جمع بندى نظريات فوق مى توان نتيجه گيرى نمود كه در مرحله ظهور سنبله و گرده افشانى گندم حداقل دما 9درجه سانتيگراد و حداكثر بين 27تا 32درجه سانتيگراد مى باشد ؛ در حالى كه دماى مطلوب براى اين مرحله و مرحله دانه بندى بين 18تا 23درجهء سانتيگراد است.
مرحله گلدهي در مزرعه موردمطالعه در تاريخ 28 ماه مي آغاز گرديده ودر روز چهارم ماه ژوئن اين مرحله از رشد به اتمام رسيده است. حداكثر مطلق دما طي مرحله گلدهي 34.8 درجه وحداقل مطلق دما 10.4 وميانگين دما 22.9 درجه سانتيگراد بوده است اين مرحله حدودا 6روز طول كشيده وبه نظر ميرسد در مرحله گلدهي به مدت 4 روز دما بيشتر از حد نرمال اين مرحله از رشد بوده است. ميانگين ساعات آفتابي در مدت مذكور10.2 ساعت در روز بوده است كه در چهار روز شرايط نسبتا ابرناكي نيز حاكم بوده است.
مرحله شيري شدن تارسيدن كامل دانه:
دماي مناسب براي اين مرحله از رشد گندم بين 18-23 درجه وحداقل 9 درجه و حداكثر بين 27-32 درجه ميباشد. در مرحله گرده افشاني دماي بالا ممكن است باعث عقيمي گلها شود در دماى کمتر از 9و بالاتر از 35 درجه سانتیگراد چنانچه با رطوبت نسبى کمتر از 30 درصد همراه شود به علت پژمرده شدن کلاله عمل بارورى و تلقیح گلها انجام نميشود در مرحله شيري شدن دانه ها 50 درصد آب دارند ومحتوي دانه شيري است انتقال مواد وذخيره سازي وجود دارد وبرگها از پايين شروع به زرد شدن مي كنند از نظر آفات وبيماريها مرحله شيري حساسترين مرحله ميباشد.
در پایان گل دهى و شروع پر شدن دانه رشد رویش متوقف و مواد فتوسنتزى بطور مستقیم یا از طریق انتقال مجدد از ساقه و برگ به سمت مقصد نهایى یعنى دانه منتقل شده در آنجا اندوخته مى گردد
در مزرعه مورد مطالعه مرحله شيري شدن دانه از تاريخ چهارم ماه ژوئن اغاز ودر تاريخ دوازدهم ماه ژوئن به اتمام رسيده ودر همان روز مرحله مومي شدن در 10 در صد بوته ها اغاز گرديده ونهايتا با اتمام مرحله مومي شدن در روز 24 ژوئن در تاريخ 28 ژوئن 18 درصد بوته ها وارد مرحله رسيدن شدند سرانجام در روز دهم ماه جولاي 100 درصد بوته هاي مورد مطالعه وارد مرحله رسيدن كامل شدند. در مرحله شيري شدن حداكثر مطلق 33.6 درجه وحداقل مطلق 10.2 وميانگين دما 23.2 درجه بوده است وميانگين ساعات آفتابي 10.0 ساعت در روز بوده است در مرحله مومي شدن ميانگين دما 25.3 درجه بوده ودر اين مرحله دماهاي بالا از 35 درجه چندين روز بوقوع پيوسته است .مجموع واحدهاي حرارتي از مرحله خوشه دهي تا رسيدن كامل 1109.1 درجه- روز است در مرحله زايشي گندم علاوه بر دماهاي بالا كه چندين روز نيز اتفاق افتاده است در بعضي از روزها گردوغبار نسبتا غليظ نيز وجود داشته است. در مرحله گلدهي ودانه بندي گياه تقريبا در تمامي روزها رطوبت نسبي كمتر 30 در صد بوده است.
خلاصه ونتيجه گيري
در مزرعه مورد مطالعه كشت حداقل با چهل روز تاخير صورت گرفته نهايتا محصول چند مرحله فنولوژي را با تاخير شروع نموده است گندم پاييزه بايستي قبل از فرا رسيدن سرما مرحله پنجه زني را به اتمام برساند ومرحله ساقه رفتن بايد بعد از رفع سرماي زمستان آغاز گردد اما كشت كرپه باعث به تاخير افتادن مرحله پنجه زني شده واز طرفي مراحل گلدهي وزايشي گياه با دماهاي بالا مواجه شده است در مرحله گلدهي ودانه بندي وزش باد محلي گرم وخشك زلان را نداشته ايم اما دماي بالا, كمبود نور در بعضي از روزها بعلت بارش وابرناكي, ورطوبت زير 30 درصد در مرحله گلدهي ودانه بندي, باعث ايجاد خسارت وعارضه باد زدگي شده است.
پيشنهادات
ü انتخاب تاريخ كشت مناسب به گونه اي كه قبل از فرا رسيدن سرما مرحله پنجه زني به انمام برسد و مراحل زايشي گياه نيز با دماهاي بالا مواجه نگردد.
ü آبياري مزرعه در مراحل حساس منظم صورت گيرد تا خسارت ناشي از رطوبت كمتر از 30 درصد را به حداقل برساند
ü كشت ارقام مقاوم در منطقه با هما هنگي جهاد كشاورزي
ü در صورت برخورد باد گرم وخشك زلان با مراحل حساس جهت به حداقل رساندن خسارت وجلوگيري از عارضه بادزدگي در درجه اول بايد ارقام مقاوم راكشت نمود اما دردرجه دوم با آبياري به موقع ميتوان ازخسارات بادزدگي را تا اندازه اي كاهش داد.
سازمان هواشناسی کشور